The Functional Anatomy of Reason in the Age of Artificial Intelligence
Keywords:
Philosophy of mind, Reason, Intelligence, Artificial intelligence, Functional Anatomy, MetaphysicsAbstract
This article reconsiders the functional structure of human reason in the age of artificial intelligence. It argues that the growing cognitive capacities of AI systems require more than a technical assessment of performance; they require a philosophical inquiry into what reason is. The article uses ‘functional anatomy’ as a conceptual metaphor for five interconnected but non-reducible dimensions of reason: cognitive, semantic, normative, self-reflexive/existential, and metaphysical. From this perspective, reason is not limited to information processing and problem solving; it also concerns the formation of meaning, the evaluation of ends, the examination of one’s own limits, and orientation toward ultimate questions of being and truth. The article distinguishes functional similarity from ontological identity. Current AI systems can perform sophisticated calculations, pattern recognition, and linguistic tasks, but these achievements do not by themselves demonstrate the possession of meaning, normative autonomy, self-reflexive responsibility, or a relation to transcendence. The argument does not settle what future forms of artificial agency may become capable of; it shows why technical performance alone cannot account for the whole of human reason.
References
Akyüz, T. (Ed.). (2020–2022). Akıl kitabı (Cilt 1–9). Ravza Yayınları.
Alexander of Aphrodisias. (1990). De intellectu [Peri nou] (F. M. Schroeder, Çev.). İçinde F. M. Schroeder & R. B. Todd (Ed.), Two Greek Aristotelian commentators on the intellect: The De intellectu attributed to Alexander of Aphrodisias and Themistius’ paraphrase of Aristotle De anima 3.4–8 (ss. 46–58). Pontifical Institute of Mediaeval Studies. (Orijinal eserin yazılış tarihi bilinmiyor)
Aristoteles. (1998). Nikomakhos’a etik [Ēthika Nikomacheia] (S. Babür, Çev.). Ayraç Yayınevi. (Orijinal eser yak. MÖ 350’de yayımlandı)
Aristoteles. (2011). Ruh üzerine [Peri psychēs] (Z. Özcan, Çev.). Birleşik Yayınevi. (Orijinal eser yak. MÖ 350’de yayımlandı)
Arslan, S. (2020). Gazâlî’de aklın mertebeleri. İçinde T. Akyüz (Ed.), Akıl kitabı: Düşünce ve inanç bağlamında akıl (Cilt 1, ss. 139–188). Ravza Yayınları.
Beiser, F. C. (2022). Aklın kaderi: Kant’tan Fichte’ye Alman felsefesi [The fate of reason: German philosophy from Kant to Fichte] (E. Bilgiç, Çev.). Ayrıntı Yayınları. (Orijinal eser 1987’de yayımlandı)
Bender, E. M., Gebru, T., McMillan-Major, A., & Shmitchell, S. (2021). On the dangers of stochastic parrots: Can language models be too big? İçinde Proceedings of the 2021 ACM Conference on Fairness, Accountability, and Transparency (ss. 610–623). Association for Computing Machinery. https://doi.org/10.1145/3442188.3445922.
Bengio, Y., Mindermann, S., Privitera, D., Besiroglu, T., Bommasani, R., Casper, S., Choi, Y., Fox, P., Garfinkel, B., Goldfarb, D., Heidari, H., Ho, A., Kapoor, S., Khalatbari, L., Longpre, S., Manning, S., Mavroudis, V., Mazeika, M., Michael, J., . . . Zeng, Y. (2025). International AI safety report (DSIT 2025/001). Department for Science, Innovation and Technology. https://internationalaisafetyreport.org/publication/international-ai-safety-report-2025.
Davidson, H. A. (2020). Farabi, İbn Sina ve İbn Rüşd’de akıl: Kozmoloji, faal akıl ve insan aklına dair teorileri [Alfarabi, Avicenna, and Averroes, on intellect: Their cosmologies, theories of the active intellect, and theories of human intellect] (E. Kurt, Çev.). Litera Yayıncılık. (Orijinal eser 1992’de yayımlandı)
Dennett, D. C. (1987). The intentional stance. MIT Press.
Descartes, R. (1997). Aklını iyi kullanmak ve bilimlerde doğruyu aramak için metod üzerine konuşma [Discours de la méthode] (M. Karasan, Çev.). Millî Eğitim Basımevi. (Orijinal eser 1637’de yayımlandı)
Deutscher Ethikrat. (2025). Mensch und Maschine – Herausforderungen durch Künstliche Intelligenz (2. Aufl.). https://www.ethikrat.org/fileadmin/Publikationen/Stellungnahmen/deutsch/stellungnahme-mensch-und-maschine.pdf. (Orijinal eser 2023’te yayımlandı)
Ebü’l-Berekât el-Bağdâdî. (2020). Akıl ve mahiyeti hakkındaki risalesi [Sahîhu edilleti’n-nakl fî mâhiyyeti’l-akl] (F. Özpilavcı, Çev.). İçinde T. Akyüz (Ed.), Akıl kitabı: Aklın tarifi (Cilt 2, ss. 105–125). Ravza Yayınları. (Orijinal eser yak. 12. yüzyılda yayımlandı)
European Commission. (2026, 3 Ağustos). AI Act. Shaping Europe’s digital future. https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/policies/regulatory-framework-ai.
Fârâbî. (2003). Aklın anlamları [Risâle fî meʿânî’l-akl] (M. Kaya, Çev.). İçinde M. Kaya (Ed.), İslam filozoflarından felsefe metinleri (ss. 127–137). Klasik Yayınları. (Orijinal eser yak. 10. yüzyılda yayımlandı)
Fotinis, A. P. (1979). The De anima of Alexander of Aphrodisias: A translation and commentary. University Press of America.
Habermas, J. (1997). Theorie des kommunikativen Handelns: Handlungsrationalität und gesellschaftliche Rationalisierung (Cilt 1). Suhrkamp. (Orijinal eser 1981’de yayımlandı)
Horkheimer, M. (1998). Akıl tutulması [Eclipse of reason] (O. Koçak, Çev.). Metis Yayınları. (Orijinal eser 1947’de yayımlandı)
İbn Sînâ. (2005). Kitâbü’ş-Şifâ: Metafizik [Kitâbü’ş-Şifâ: el-İlâhiyyât] (E. Demirli & Ö. Türker, Çev.; M. Macit, Ed.; Cilt 2). Litera Yayıncılık. (Orijinal eser yak. 11. yüzyılda yayımlandı)
Kant, I. (2003). Kritik der reinen Vernunft, Kritik der praktischen Vernunft, Kritik der Urteilskraft (J. R. Pegot, Ed.). Fourier Verlag. (Orijinal eserler sırasıyla 1781, 1788 ve 1790’da yayımlandı)
Kant, I. (2010). Beantwortung der Frage: Was ist Aufklärung? İçinde B. Stollberg-Rilinger (Ed.), Was ist Aufklärung? Thesen – Definitionen – Dokumente. (ss.9-18). Reclam. (Orijinal eser 1784’te yayımlandı)
Ketenci, T. (2014). Descartes ve Hume’un akıl anlayışlarının karşılaştırılması. Temaşa Erciyes Üniversitesi Felsefe Bölümü Dergisi, (1), 61–77. https://izlik.org/JA58NG26YE.
Korkut, Ş. (2018). İskender Afrodîsî’nin faal akıl teorisi. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 5(9), 41–78. https://izlik.org/JA73DS28NJ.
Köse, U. (2022). Yapay zekâ felsefesi. Doğu Kitabevi.
Lloyd, G. E. R. (2021). Rasyonalitenin farklı yüzleri: Antik ve modern kültürlerarası araştırmalar [The ambivalences of rationality: Ancient and modern cross-cultural explorations] (F. Kurt, Çev.). VakıfBank Kültür Yayınları. (Orijinal eser 2018’de yayımlandı)
Mitchell, M., & Krakauer, D. C. (2023). The debate over understanding in AI’s large language models. Proceedings of the National Academy of Sciences, 120(13), Makale e2215907120. https://doi.org/10.1073/pnas.2215907120.
Özpilavcı, F. (2010). Akıl risaleleri geleneği ve bu gelenek içinde Ebü’l-Berekât el-Bağdâdî’nin akıl risalesi. İslami İlimler Dergisi, 5(2), 75–106. https://izlik.org/JA99FC88SD.
Robson, D. (2022). Zekâ tuzağı: Zeki insanlar neden aptalca hatalar yapar ve nasıl daha akıllı kararlar verebiliriz [The intelligence trap: Why smart people make stupid mistakes, and how to avoid them] (E. Başer, Çev.). Domingo. (Orijinal eser 2019’da yayımlandı)
Schroeder, F. M., & Todd, R. B. (1990). Two Greek Aristotelian commentators on the intellect: The De intellectu attributed to Alexander of Aphrodisias and Themistius’ paraphrase of Aristotle De anima 3.4–8. Pontifical Institute of Mediaeval Studies.
Searle, J. R. (1980). Minds, brains, and programs. Behavioral and Brain Sciences, 3(3), 417–424. https://doi.org/10.1017/S0140525X00005756.
Spearman, C. (1904). “General intelligence,” objectively determined and measured. The American Journal of Psychology, 15(2), 201–292. https://doi.org/10.2307/1412107.
Stanovich, K. E. (2009). What intelligence tests miss: The psychology of rational thought. Yale University Press.
Turing, A. M. (1950). Computing machinery and intelligence. Mind, 59(236), 433–460. https://doi.org/10.1093/mind/LIX.236.433.
Whitehead, A. N. (2020). Aklın işlevi [The function of reason] (S. Çalcı, Çev.). Norgunk Yayıncılık. (Orijinal eser 1929’da yayımlandı)
Downloads
Published
Issue
Section
License
Copyright (c) 2026 Mustafa Eren (Author)
This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License.
Authors retain copyright of their work.
All content published in this journal is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License (CC BY 4.0).
This license permits unrestricted use, distribution, and reproduction in any medium, provided that the original work is properly cited.
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/
