İbn Haldun’da Kuram-Eylem İlişkisi
Anahtar Kelimeler:
İbn Haldun- varlık düzeni- ümran- nedensellik- kuram- eylemÖz
Bu makale felsefe tarihinin önemli problemlerinden olan kuram ile eylem arasındaki ilişkinin İbn Haldun tarafından nasıl ele alındığını konu edinmektedir. İbn Haldun özellikle tarihi bir bilim olarak felsefî bilimler çatısı altına katma çabasında geliştirdiği yöntemle insanı konu edinen bilimler alanında bir dönüşüm gerçekleştirmiştir. Aristotelesçi bilim geleneğinde, insanın eylem hayatının analitik yöntemle kurama bağlanmasındaki güçlük nedeniyle, bir bilim olarak tarihe yer verilmemiştir. Buna karşın İbn Haldun insanî olgu ve olayları kurama bağlamaya çalışırken olgusal olarak nitelendirilebilecek yeni bir yönteme başvurmuştur. Böylece insanın eylem hayatını kuramdan hareketle belirlemek yerine, olgulardan hareket etmek suretiyle anlama ve daha sonra kurama bağlama çabasıyla ilm-i ümran adında yeni bir bilimin kurucusu olmuştur. Bu çerçevede bu makalede İbn Haldun’un insanı ve toplumu anlama yönünde her ne kadar Aristotelesçi (Meşşâî) gelenekten tam anlamıyla ayrılmamış ve birtakım çelişkiler barındırıyor olsa da yol açtığı radikal değişimde anahtar nitelikte olan sorunun kuram-eylem ilişkisi olduğu iddia edilmiştir. Bu sorun bağlamında İbn Haldun’un ortaya koyduğu eylem teorisi, bedevî ve hadarî düşünme biçimlerinin belirli bir çevrede eylem tarafından nasıl yapılandırıldığını betimler. Sonuç olarak İbn Haldun kendi gözlem ve deneyimlerinin parçası olarak insanın bilme ve eyleme süreçlerinin olgusal bir açıklamasını çizmeyi başarır.
Referanslar
Akyol, A. (2011). İbn Haldun’un İlim Anlayışında Felsefe ve Tarih Tasavvuru, Hitit Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi. 10 (20), 29-59.
Alatas, S. F. (2015), Ibn Khaldun, India: Oxford University Press.
Aristoteles (1985). Metafizik I, (Arslan, A. Çev.). İzmir: Ege Üniversitesi Yayınları.
Aristoteles (1993). Metafizik II, (Arslan, A. Çev.). İzmir: Ege Üniversitesi Yayınları.
Arslan, A. (1997). İbn-i Haldun-İlim ve Fikir Dünyası, Ankara: Vadi Yayınları.
Aydın, H. (2019). İslam Orta Çağında Nakilci ve Akılcı Tarih Anlayışları: Taberî ve İbn Haldun Örneği, Tarih Yazımı, 1(1), 20-61.
Azadarmaki,T. (1992), An Analysis of the Roots of Ibn Khaldun’s Social Theory: A Case Study in Sociological Metatheorizing, University of Maryland College Park.
Black, A. (2010). Siyasal İslam Düşüncesi Tarihi, (Çalışkan, S. & Çalışkan, H. Çev.). Ankara: Dost Yayınları.
Câbirî, M. A. (2000). Felsefî Mirasımız ve Biz (Aykut, S. Çev.). İstanbul: Kitabevi Yayınları.
Câbirî, M.A. (1392), İlm-i Umrân-Mevzu’ ve Reviş, K. S. Semerhuseynî (ed.). İbn Haldun, (ss. 123-137). Tahran.
Canatan, A. (2021). İbn Haldun’un Temel Sosyolojik Düşünceleri, C. A. Cengiz (Haz.). İbn Haldun’un Düşünce Dünyası Üzerine İncelemeler, Ankara: Nobel Yayınları.
Coşkun, A. & Cankatar, M. A., (2018). Mukaddime’de İnsan, Toplum ve Toplumsal Yaşam Üzerine İnceleme”, Medeniyet Araştırmaları Dergisi, 3(6). 85-101.
Dion, M. (2007), Ibn Khaldun’s Concept of History and the Qur’anic Notions of Economic Justice and Temporality., A.T. Tymieniecka (eds.). Timing and Temporality in Islamic Philosophy and Phenomenology of Life. Islamic Philosophy and Occidental Phenomenology in Dialogue, (pp. 323-340). vol 3. Springer.
Durak N. & Tortuk B. B. (2016), İbn Haldun’un Felsefesinde Zaman ve Tarih Tasavvuru. Asos Journal-Akademik Sosyal Araştırmalar Dergisi, 4 (22), 349-367.
Farabi (1991), Kitâbü Ârai Ehli Medîneti’l- Fâzılati, Beyrut: Dârü’l-Meşrik.
Ibn Khaldun (1958). The Muqaddimah. An Introduction to History, Translated from the Arabic by Franz Rosenthal, New York.
Işık, V. (2022), Medeniyet Tartışmalarına Umrân Kavramı Ekseninden Bakmak. Lale Kültür, Sanat ve Medeniyet Dergisi, (6), 60-67.
İbn Haldun (2005), Mukaddime 1-V, Abdüsselam eş-Şedâdî (Tah.), Dârü’l-Beyzâi.
Jafarzadeh, Y. (2022). Ibn Khaldun’s Theory on the Role of Nervousness and Religion in Islamic Civilization. Studies in Comparative Religion and Mysticism, 6 (1), 77-93.
Lacoste Y. (2012), İbn Haldun-Tarih Biliminin Doğuşu, (Sert, M. Çev.), İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
Özdemir F. & Durğun S. (2023), İbn Haldun’un Tarihçilik Yöntemi. Adıyaman Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 16 (43), 408-443.
Parlar, Y. (2021). İbn Haldun’un Siyaset Felsefesi. C. A. Cengiz (Haz.). İbn Haldun’un Düşünce Dünyası Üzerine İncelemeler, Ankara: Nobel Yayınları.
Platon (2004), Devlet, (Eyuboğlu S. & Cimcoz, M. A. Çev.). İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
Şerkâvi, S. (1392), Mefhumu Meleke der Endîşe-i İbn Haldun, K. S. Semerhuseynî (ed.), İbn Haldun, (ss. 137-152), Tahran.
Von Sivers, P. (1980), Back to Nature: The Agrarian Foundations of Society according to Ibn Khaldūn, Arabica, 27 (1), 68-91.
Yıldız, M. (2010), İbn Haldun’un Tarihselci Devlet Kuramı, flsf-Felsefe ve Sosyal Bilimler Dergisi, (10), 25-55.
İndir
Yayınlanmış
Sayı
Bölüm
Lisans
Telif Hakkı (c) 2024 Mustafa Yıldız (Author)
Bu çalışma Creative Commons Attribution 4.0 International License ile lisanslanmıştır.
Yazarlar, çalışmalarının telif hakkını saklı tutar.
Bu dergide yayımlanan tüm içerikler Creative Commons Atıf 4.0 Uluslararası Lisansı (CC BY 4.0) ile lisanslanmaktadır.
Bu lisans, uygun atıf yapılması koşuluyla çalışmaların serbestçe kullanılmasına, paylaşılmasına ve çoğaltılmasına izin verir.
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/
