Yapay Zekâ Çağında Aklın İşlevsel Anatomisi
Anahtar Kelimeler:
Zihin Felsefesi- Akıl- Zekâ- Yapay Zekâ- İşlevsel Anatomi- MetafizikÖz
Bu çalışma, yapay zekâ çağında insan aklının işlevsel yapısını yeniden düşünmeyi amaçlamaktadır. Günümüzde yapay zekâ sistemlerinin giderek artan bilişsel kapasitesi, yalnızca teknik bir ilerleme değil, aynı zamanda insan aklının mahiyetine ilişkin felsefi ve metafizik bir sorgulamayı da zorunlu kılmaktadır. Bu bağlamda makale, aklı salt hesaplayıcı bir mekanizma olarak gören indirgemeci yaklaşımları eleştirerek, onun anlam kurma, değer üretme ve yön belirleme gibi çok katmanlı işlevlerini analiz etmektedir. Çalışmada “işlevsel anatomi” kavramı, aklın parçalı değil, birbirini tamamlayan bilişsel, semantik, normatif, öz-düşünümsel/varoluşsal ve metafizik boyutlarını açıklamak için kullanılmaktadır. Buna göre akıl; veri işleme ve problem çözme kapasitesiyle bilişsel bir yapı, doğru–yanlış ayrımı yapabilme yetisiyle normatif bir mekanizma, insanın amaçlarını belirlemesiyle varoluşsal bir yönelim alanı ve nihayetinde varlığı aşan hakikatle ilişki kurabilme kapasitesiyle aşkın bir bilinç boyutu olarak ele alınmaktadır. Bu son boyut, aklın yalnızca deneyimlenen dünya ile sınırlı olmadığını, aynı zamanda varlığın anlamına ve metafizik temellerine yöneldiğini ifade etmektedir. Makale ayrıca insan aklı ile yapay zekâ arasındaki farkı “işlevsel benzerlik – ontolojik ve metafizik farklılık” ekseninde tartışmaktadır. Yapay zekâ yüksek düzeyde hesaplama ve örüntü tanıma kapasitesine sahip olsa da mevcut biçimleriyle anlamın kaynağına yönelme, değer temellendirme ve aşkınlıkla ilişki kurma gibi metafizik nitelikleri taşıdığını göstermemektedir. Bu durum, aklın yalnızca teknik bir zekâ kapasitesine indirgenemeyeceğini ve makine performansının aklın bütün boyutlarını açıklamaya yetmeyeceğini ortaya koymaktadır. Sonuç olarak, çalışma yapay zekâ çağında aklın yeniden tanımlanması gerektiğini ileri sürmekte ve insan aklının yalnızca bilgi işleyen değil, aynı zamanda anlam kuran, değer inşa eden ve aşkın hakikatle ilişki kurabilen metafizik bir yapı olduğunu vurgulamaktadır.
Referanslar
Akyüz, T. (Ed.). (2020–2022). Akıl kitabı (Cilt 1–9). Ravza Yayınları.
Alexander of Aphrodisias. (1990). De intellectu [Peri nou] (F. M. Schroeder, Çev.). İçinde F. M. Schroeder & R. B. Todd (Ed.), Two Greek Aristotelian commentators on the intellect: The De intellectu attributed to Alexander of Aphrodisias and Themistius’ paraphrase of Aristotle De anima 3.4–8 (ss. 46–58). Pontifical Institute of Mediaeval Studies. (Orijinal eserin yazılış tarihi bilinmiyor)
Aristoteles. (1998). Nikomakhos’a etik [Ēthika Nikomacheia] (S. Babür, Çev.). Ayraç Yayınevi. (Orijinal eser yak. MÖ 350’de yayımlandı)
Aristoteles. (2011). Ruh üzerine [Peri psychēs] (Z. Özcan, Çev.). Birleşik Yayınevi. (Orijinal eser yak. MÖ 350’de yayımlandı)
Arslan, S. (2020). Gazâlî’de aklın mertebeleri. İçinde T. Akyüz (Ed.), Akıl kitabı: Düşünce ve inanç bağlamında akıl (Cilt 1, ss. 139–188). Ravza Yayınları.
Beiser, F. C. (2022). Aklın kaderi: Kant’tan Fichte’ye Alman felsefesi [The fate of reason: German philosophy from Kant to Fichte] (E. Bilgiç, Çev.). Ayrıntı Yayınları. (Orijinal eser 1987’de yayımlandı)
Bender, E. M., Gebru, T., McMillan-Major, A., & Shmitchell, S. (2021). On the dangers of stochastic parrots: Can language models be too big? İçinde Proceedings of the 2021 ACM Conference on Fairness, Accountability, and Transparency (ss. 610–623). Association for Computing Machinery. https://doi.org/10.1145/3442188.3445922.
Bengio, Y., Mindermann, S., Privitera, D., Besiroglu, T., Bommasani, R., Casper, S., Choi, Y., Fox, P., Garfinkel, B., Goldfarb, D., Heidari, H., Ho, A., Kapoor, S., Khalatbari, L., Longpre, S., Manning, S., Mavroudis, V., Mazeika, M., Michael, J., . . . Zeng, Y. (2025). International AI safety report (DSIT 2025/001). Department for Science, Innovation and Technology. https://internationalaisafetyreport.org/publication/international-ai-safety-report-2025.
Davidson, H. A. (2020). Farabi, İbn Sina ve İbn Rüşd’de akıl: Kozmoloji, faal akıl ve insan aklına dair teorileri [Alfarabi, Avicenna, and Averroes, on intellect: Their cosmologies, theories of the active intellect, and theories of human intellect] (E. Kurt, Çev.). Litera Yayıncılık. (Orijinal eser 1992’de yayımlandı)
Dennett, D. C. (1987). The intentional stance. MIT Press.
Descartes, R. (1997). Aklını iyi kullanmak ve bilimlerde doğruyu aramak için metod üzerine konuşma [Discours de la méthode] (M. Karasan, Çev.). Millî Eğitim Basımevi. (Orijinal eser 1637’de yayımlandı)
Deutscher Ethikrat. (2025). Mensch und Maschine – Herausforderungen durch Künstliche Intelligenz (2. Aufl.). https://www.ethikrat.org/fileadmin/Publikationen/Stellungnahmen/deutsch/stellungnahme-mensch-und-maschine.pdf. (Orijinal eser 2023’te yayımlandı)
Ebü’l-Berekât el-Bağdâdî. (2020). Akıl ve mahiyeti hakkındaki risalesi [Sahîhu edilleti’n-nakl fî mâhiyyeti’l-akl] (F. Özpilavcı, Çev.). İçinde T. Akyüz (Ed.), Akıl kitabı: Aklın tarifi (Cilt 2, ss. 105–125). Ravza Yayınları. (Orijinal eser yak. 12. yüzyılda yayımlandı)
European Commission. (2026, 3 Ağustos). AI Act. Shaping Europe’s digital future. https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/policies/regulatory-framework-ai.
Fârâbî. (2003). Aklın anlamları [Risâle fî meʿânî’l-akl] (M. Kaya, Çev.). İçinde M. Kaya (Ed.), İslam filozoflarından felsefe metinleri (ss. 127–137). Klasik Yayınları. (Orijinal eser yak. 10. yüzyılda yayımlandı)
Fotinis, A. P. (1979). The De anima of Alexander of Aphrodisias: A translation and commentary. University Press of America.
Habermas, J. (1997). Theorie des kommunikativen Handelns: Handlungsrationalität und gesellschaftliche Rationalisierung (Cilt 1). Suhrkamp. (Orijinal eser 1981’de yayımlandı)
Horkheimer, M. (1998). Akıl tutulması [Eclipse of reason] (O. Koçak, Çev.). Metis Yayınları. (Orijinal eser 1947’de yayımlandı)
İbn Sînâ. (2005). Kitâbü’ş-Şifâ: Metafizik [Kitâbü’ş-Şifâ: el-İlâhiyyât] (E. Demirli & Ö. Türker, Çev.; M. Macit, Ed.; Cilt 2). Litera Yayıncılık. (Orijinal eser yak. 11. yüzyılda yayımlandı)
Kant, I. (2003). Kritik der reinen Vernunft, Kritik der praktischen Vernunft, Kritik der Urteilskraft (J. R. Pegot, Ed.). Fourier Verlag. (Orijinal eserler sırasıyla 1781, 1788 ve 1790’da yayımlandı)
Kant, I. (2010). Beantwortung der Frage: Was ist Aufklärung? İçinde B. Stollberg-Rilinger (Ed.), Was ist Aufklärung? Thesen – Definitionen – Dokumente. (ss.9-18). Reclam. (Orijinal eser 1784’te yayımlandı)
Ketenci, T. (2014). Descartes ve Hume’un akıl anlayışlarının karşılaştırılması. Temaşa Erciyes Üniversitesi Felsefe Bölümü Dergisi, (1), 61–77. https://izlik.org/JA58NG26YE.
Korkut, Ş. (2018). İskender Afrodîsî’nin faal akıl teorisi. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 5(9), 41–78. https://izlik.org/JA73DS28NJ.
Köse, U. (2022). Yapay zekâ felsefesi. Doğu Kitabevi.
Lloyd, G. E. R. (2021). Rasyonalitenin farklı yüzleri: Antik ve modern kültürlerarası araştırmalar [The ambivalences of rationality: Ancient and modern cross-cultural explorations] (F. Kurt, Çev.). VakıfBank Kültür Yayınları. (Orijinal eser 2018’de yayımlandı)
Mitchell, M., & Krakauer, D. C. (2023). The debate over understanding in AI’s large language models. Proceedings of the National Academy of Sciences, 120(13), Makale e2215907120. https://doi.org/10.1073/pnas.2215907120.
Özpilavcı, F. (2010). Akıl risaleleri geleneği ve bu gelenek içinde Ebü’l-Berekât el-Bağdâdî’nin akıl risalesi. İslami İlimler Dergisi, 5(2), 75–106. https://izlik.org/JA99FC88SD.
Robson, D. (2022). Zekâ tuzağı: Zeki insanlar neden aptalca hatalar yapar ve nasıl daha akıllı kararlar verebiliriz [The intelligence trap: Why smart people make stupid mistakes, and how to avoid them] (E. Başer, Çev.). Domingo. (Orijinal eser 2019’da yayımlandı)
Schroeder, F. M., & Todd, R. B. (1990). Two Greek Aristotelian commentators on the intellect: The De intellectu attributed to Alexander of Aphrodisias and Themistius’ paraphrase of Aristotle De anima 3.4–8. Pontifical Institute of Mediaeval Studies.
Searle, J. R. (1980). Minds, brains, and programs. Behavioral and Brain Sciences, 3(3), 417–424. https://doi.org/10.1017/S0140525X00005756.
Spearman, C. (1904). “General intelligence,” objectively determined and measured. The American Journal of Psychology, 15(2), 201–292. https://doi.org/10.2307/1412107.
Stanovich, K. E. (2009). What intelligence tests miss: The psychology of rational thought. Yale University Press.
Turing, A. M. (1950). Computing machinery and intelligence. Mind, 59(236), 433–460. https://doi.org/10.1093/mind/LIX.236.433.
Whitehead, A. N. (2020). Aklın işlevi [The function of reason] (S. Çalcı, Çev.). Norgunk Yayıncılık. (Orijinal eser 1929’da yayımlandı)
İndir
Yayınlanmış
Sayı
Bölüm
Lisans
Telif Hakkı (c) 2026 Mustafa Eren (Author)
Bu çalışma Creative Commons Attribution 4.0 International License ile lisanslanmıştır.
Yazarlar, çalışmalarının telif hakkını saklı tutar.
Bu dergide yayımlanan tüm içerikler Creative Commons Atıf 4.0 Uluslararası Lisansı (CC BY 4.0) ile lisanslanmaktadır.
Bu lisans, uygun atıf yapılması koşuluyla çalışmaların serbestçe kullanılmasına, paylaşılmasına ve çoğaltılmasına izin verir.
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/
