Bilimde Gözlemlerin Kuram Yüklülüğü Tartışması

Reichenbach’ın Keşif-Gerekçelendirme Ayrımından Duhem-Kuhn Eleştirilerine

Öz

Bu makale, bilimsel gözlemlerin kuramdan bağımsız olup olamayacağı sorununu, yirminci yüzyıl bilim felsefesi tartışmaları bağlamında sistematik olarak ele almaktadır. Çalışmanın ilk bölümünde, Viyana Çevresi’nin temsil ettiği mantıkçı pozitivist bilim anlayışı incelenmekte; gözlemlerin tarafsız, nötr ve evrensel bir başlangıç noktası oluşturduğu varsayımının tarihsel ve kavramsal temelleri analiz  edilmektedir. Bu çerçevede Hans Reichenbach’ın geliştirdiği keşif ve gerekçelendirme bağlamı ayrımı, bilimsel yöntemin kuramdan arındırılmış bir meşrulaştırma/gerekçelendirme modeli olarak kurgulanmasında oynadığı merkezi rol açısından tartışılmaktadır. İkinci bölümde ise Pierre Duhem, Emile Meyerson, Alexandre Koyré, Karl Popper ve Thomas S. Kuhn’un söz konusu yaklaşıma yönelttikleri metodolojik, epistemolojik ve tarihsel eleştiriler değerlendirilmekte; bu düşünürlerin, gözlemlerin kuramsal, tarihsel ve toplumsal çerçevelerden bağımsız olamayacağını savunan çeşitli argümanları ayrıntılı biçimde ortaya konmaktadır. Makale, bu eleştirilerin epistemolojik olarak gözlemlerin kavramsal önkabullerle yönlendirildiği, tarihsel olarak bilimsel gelişmenin birikimsel  değil  kuramsal dönüşümlerle ilerlediği ve sosyolojik olarak bilimsel  etkinliğin topluluk normlarıyla şekillendiği olmak üzere üç düzlemde birleştiğini göstermektedir. Sonuç olarak, Reichenbach’ın keşif-gerekçelendirme  ayrımına  indirgemeci bir çerçeve sunduğu; gözlemlerin kuram  yüklü olmadığı iddiasının ise bilimsel bilginin doğasını anlamada temel bir epistemolojik sorun olarak kalmaya devam ettiği ileri sürülmektedir.